يكى از موضوعاتى كه در روايات بر آن بسيار تاكيد گرديده و علماى اخلاق درباره ‏اش بسيار بحث كرده ‏اند، مساله «محاسبه نفس‏» است.
در اين روايت نيز بر اين مساله تاكيد شده كه هر كس بايد از خود حساب بكشد و دست كم ، در هر شبانه روز، يك بار خود را محاسبه كند. بهترين موقع براى اين كار شب‏هاست كه پيش از خواب، دست كم، چند دقيقه در رفتارمان تامل كنيم و ببينيم كه آيا كارهايى كه انجام داده ‏ايـم درست‏ بوده است ‏يا نه. اگر خطايى انجام داده ‏ايم، به آن معترف باشيم و در صدد جبران آن برآييم.

تاكنون كلياتى را درباره علم اخلاق و نتائج و آثار و انگيزه ‏ها و شاخ و برگهاى ديگر آن شناخته‏ ايم ، اكنون موقع آن است كه با در دست داشتن اين اطلاعات و آگاهي هاى كلى ، راه تهذيب نفس را شروع كنيم و يا به تعبير ديگر ، از مسائل ذهنى به مسائل عينى بپردازيم ، و از كليات وارد جزئيات شويم. ولى در اينجا نيز لازم است توقف كنيم و آمادگي هاى لازم را براى اين سفر روحانى فراهم سازيم ، تا در مسير راه، گرفتار سرگردانى و حيرانى و بى ‏برنامگى و بى ‏نقشه بودن نشويم ، و نيز لازم است ‏به امور زير توجه شود :
1- سه ديدگاه در چگونگى برخورد با مسائل اخلاقى
2- آيا در هر مرحله استاد و راهنمايى لازم است ؟
3- نقش واعظ درون و واعظ برون
4- امورى كه مى ‏تواند به انسان براى رسيدن به اين هدف بسيار بزرگ كمك كند، مانند : ياد خدا ، عبادات و دعاها و زيارات اندرزهاى مداوم و تلقين.
5- پاك بودن محيط

بسيارى از علماى سير و سلوك عقيده دارند كه رهروان راه كمال و فضيلت و تقوا و اخلاق و قرب الى الله بايد زير نظر استادى كار كنند ؛ همان‏گونه كه در بحث گذشته از رساله سير و سلوك منسوب به محقق بحرالعلوم و رساله لب‏اللباب تقريرات مرحوم علامه طباطبايى نقل كرديم كه فصل بيست و يكم وظائف سالك الى الله را كار كردن زير نظر مربى و استاد شمرده ‏اند ، اعم از استادان خاص الهى كه پيشوايان معصومند و استادان عام كه بزرگان پوينده اين راهند. ولى آگاهان ذى فن هشدار مى‏ دهند كه رهروان راه تقوا و تهذيب نفس نبايد به آسانى خود را به اين و آن بسپارند و تا كسى را به قدر كافى آزمايش نكنند و از صلاحيت علمى و دينى آنها آگاه نگردند ، خود را در اختيار آنان قرار ندهند و حتى به ظاهر شدن كارهاى خارق‏ العاده و خبر از اسرار پنهانى يا مربوط به آينده و حتى عبور از روى آب و آتش قناعت نكنند ، چرا كه صدور اين گونه اعمال از مرتاضان غير مهذب نيز امكان پذير است.

منظور از تربيت انسان ، به فعليت رسانيدن استعداد هاى بالقوه او است. و چون كمال هر موجودى در شكوفايى و به فعليت رسيدن استعدادهاى بالقوه اوست ، لذا در صورتى كه انسان به صورت صحيح و در يك نظام تربيتى همه جانبه پرورش يابد ، به كمال نوعى خود خواهد رسيد. از اينجا مى ‏توان دريافت كه هدف نهايى از تربيت انسان نيز نبايد چيزى جز كمال نهايى او باشد. حال جاى اين سؤال است كه كمال حقيقى و نهايى انسان چيست ؟ كدام مقصد است كه اگر انسان به آن جا برسد به سعادت حقيقى خود نايل آمده است ؟ و كدام هدف است كه تمام مساعى تربيتى بايد به سوى آن جهت گيرى شوند و تمامى قوا و استعدادهاى انسان در ارتباط با آن و در محدوده آن رشد و پرورش يابند ؟

... اساسا بسيارى از اين آزاديهاى كاذب ، نوعى اسارت قطعى است. جوانى كه از آزادى خود سوء استفاده كرده و گرفتار مواد مخدر و اعتياد هاى كشنده ديگر شده است ، در واقع اسير است و با اعمالش حكم اسارت خود را امضا مى ‏كند. آزادي هاى توام با رعايت موازين اخلاقى به انسان آزادى واقعى مى ‏دهد و از اسارت او در چنگال هوى و هوس هاى كشنده رهايى مى ‏بخشد و چه جالب است در اينجا كلام مولى على عليه السلام كه مى فرمايد :
«تقواى الهى كليد گشايش هر درى است و ذخيره رستاخيز و سبب آزادى از هرگونه بردگى (شيطان) و نجات از هرگونه هلاكت!»

گفتیم مطلوبیت زندگی اجتماعی و پیوند دادن زندگی فرد با فرد یا افراد دیگر، از آن رو است‏ که نیازهای مادی و معنوی افراد در زندگی‏ های دست جمعی (اجتماعی) بهتر تأمین می ‏شود. در همین رابطه باید گفت اصیل ‏ترین نیازهای آدمی در ظرف خانواده تأمین می‏گردد ، زیرا در محیط خانواده است که نیاز تکوینی فرزند به پدر و مادر و نیاز مستقیم زن و شوهر به یکدیگر و نیازهای عاطفی اعضای خانواده به یکدیگر، پاسخ‏های خود را می‏ گیرند.

در بخش اخلاق اجتماعی، که در آن ارزش‏ های اخلاقی در حوزه رابطه انسان با انسان‏های دیگر بررسی می ‏شود ، نخستین مسأله ارزیابی اخلاقی نفس اجتماعی زیستن در برابر گوشه گیری و مردم گریزی است. پرسش آن است که آیا اجتماعی زیستن از نظر اسلام دارای ‏ارزش اخلاقی و امری پسندیده است ؟

«طول امل‏» و به تعبير ديگر «آرزو هاى دور و دراز» از مهمترين رذايل اخلاقى است كه انسان را به انواع گناهان آلوده مى ‏كند ، از خدا دور مى ‏سازد ، به شيطان نزديك مى‏ كند و گرفتار عواقب خطرناكى مى‏ سازد.
البته اصل «آرزو» و «اميد» نه تنها مذموم و نكوهيده نيست ، بلكه نقش بسيار مهمى در حركت چرخ هاى زندگى و پيشرفت در جنبه‏ هاى مادى و معنوى بشر دارد. اگر اميد و آرزو در دل «مادر» نباشد هرگز فرزندش را شير نمى ‏دهد و انواع زحمت‏ ها و ناراحتى ‏ها را براى پرورش او تحمل نمى‏ نمايد ، همان گونه كه در حديث معروف نبوى ‏9 آمده است :
اميد و آرزو ، رحمت‏ براى امت من است و اگر اميد و آرزو نبود هيچ مادرى فرزندش را شير نمى‏ داد و هيچ باغبانى نهالى نمى‏ كاشت.‏

يكي ديگر از مهلكه هايي كه انسانهاي سقوط كرده را به وادي جهنم مي كشاند ، پيروي از شيطان است. ممكن است اين سؤال براي كسي مطرح شود كه مگر ما پيرو شيطان هم داريم ؟
يا اينكه مگر مي شود كه انساني از شيطان پيروي كند ؟! و اگر چنين مواردي وجود دارد ، چگونه و به چه صورتي است. يعني چگونه ممكن است كه انسان پيرو شيطان شود و پيروان شيطان چه ويژگي هايي دارند و ...

كسي كه بعد از آشكار شدن حق ، با پيامبر مخالفت كند و از راهي جز راه مومنان پيروي نمايد، ما او را به همان راه كه مي رود مي بريم و به دوزخ وارد مي كنيم و سرانجام بدي (براي او) است.
دراين آيه، خداوند متعال به يكي ديگر از كمينگاه هاي شيطان كه همانا وسوسه كردن انسانها به مخالفت با پيامبر است اشاره فرموده است. از اين جهت كه حضرت محمد (ص) پـيامبر بزرگ الهي است و هرچه مي گويد وحي است و ازجانب خداوند متعال و از جانب خود چيزي بيان نكرده است ، مخالفت با رسول اكرم (ص) درحقيقت مخالفت با خداوند متعال است.

براستي كه انسان براي راهيابي به سعادت و نجات از شقاوت ابدي راهي سخت در پيش رو دارد. اما دشمن انسان تنها ابليس و فرزندان او نيست بلكه خواطر نفساني فيزيكي ديگر از اعداء وجود بشرند. با اين تفاوت كه نفس تنها از يك راه وارد مي شود و شيطان از راههاي مختلف بر انسان غلبه مي كند. از يك راه نشد از راه ديگر. هواي نفساني بعد از گناهي كه انسان مرتكب مي شود به وجود مي آيد. عادت به گناه مي كند نفس لوامه تضعيف مي شود و وسوسه هاي شيطاني قبل از گناه وارد شده و معمولا شروع كننده گناه شيطان است. شيطان كارش را گاهي به صورت تدريجي شروع مي كند و اگر از ابتداء جلو پيشروي او گرفته نشود به گامهاي بعدي مي رسد. بايد اين را هميشه به ياد داشت كه او قسم ياد كرد كه انسان را اغوا كند همه نوع بشر را جز مخلصين كه شيطان بر آنان تسلطي ندارد. چنانچه پيامبر فرمودند: من شيطانم را مسلم و مطيع و منقاد خود كرده ام.

يكي از صريح ترين آيات در نكوهش غيبت كه آن را گناهي كبيره دانسته، اين آيه از سوره حجرات است : «اي كساني كه ايمان آورده ايد! از بسياري گمان ها {در حق يكديگر} بپرهيزيد كه برخي از گمان ها گناه است و {درباره يكديگر} تجسس نكنيد و برخي از شما از ديگري غيبت نكند. آيا هيچ يك ازشما دوست دارد گوشت برادر مرده اش را بخورد؟ البته از آن كراهت داريد و… »

در اين بخش، به بررسي ريشه هاي دروني و اموري كه سرمنشأ غيبت هستند، پرداخته مي شود. اين امور عبارتند از:
فرونشاندن خشم ، همراهي با همنشينان و دوستان ، خنثي كردن اثر ، توجيه يا رفع اتهام ، کبر ، حسد ...

همان گونه كه در بحث ريشه هاي دروني غيبت بيان شد، گاه انسان براي تبرئه خود از رفتار ناشايستي كه انجام داده، زبان به غيبت ديگران مي گشايد در اين جا بايد توجه داشته باشد كه اگر براي دوري از نكوهش مردم، عيب ديگران را مطرح كرده است، اين احتمال وجود دارد كه مردم سخن او را نپذيرند؛ در اين صورت، او براي مصون ماندن از نكوهش خلق خدا، نكوهشي حتمي و قطعي را از سوي خدا، براي خود فراهم مي سازد، در حالي كه هيچ عاقلي براي كسب نفع احتمالي موهوم، ضرر قطعي نقد را متحمل نمي شود. از سويي چه بسا در اين غيبت، نفع موهوم دنيايي به دست آيد، درحالي كه آن ضرر قطعي، معنوي است و با حقيقت سر و كار دارد. همچنين توجيه رفتاري اشتباه به اين شكل كه «فلاني چنين كاري را كرد، من هم مي كنم» خود جاي پرسش دارد، و بيان اين سخن، آوردن عذر بدتر از گناه است، چرا كه نفس پيروي از عمل نادرست، خلاف است و با عمل خلافي مثل غيبت نمي توان خلاف گذشته را پوشاند.

غيبت، پيامد هاي زشت و آزاردهنده اي براي غيبت شونده و غيبت كننده به بار خواهد آورد كه آن ها را به دو دسته دنيايي و آخرتي تقسيم كرده اند :
الف. پيامدهاي زشت غيبت در دنيا ، ب. پيامدهاي آخرتي و معنوي غيبت

ذكر و ياد خدا آثار سازنده روحى و اخلاقى فراوانى دارد كه ياد متقابل خدا از بنده , روشنى دل , آرامش قلب, ترس از (نافرمانى) خدا , بصيرت و شناخت شيطان , بخشش گناهان و علم و حكمت از جمله آنهاست.
يكى از زيباترين جلوه هاى ارتباط عاشقانه با خدا و اساسى ترين راه هاى سير و سلوك ذكر است يعنى مترنم بودن زبان و قلب انسان به اسمأ حسناى الهى و شاداب نگه داشتن گل روح در زير باران ياد حق.

انسان براى دست يابى به اهداف مادى و معنوى خود، به اسباب و وسايلى نياز دارد. اين اسباب و وسايل دو گونه اند : يــا ايـجــابــى و ثـبوتى مى باشند و يا سلبى و عدمى. بديهى است در بيش تر اوقات براى نيل به مقصود، انجام برخى از كارها ضرورى است. براى مثال ، انسان گرسنه اى كه مى خواهد خود را سير كند، بايد اسباب و وسايل غذاخوردن را مهيا سازد و يا شخص جاهلى كه مى خواهد عالم شود ، بايد مقدمات درس خواندن را فراهم آورد. اما به ندرت اتفاق مى افتد كه ما انسان ها براى رسيدن به هدفى ، خود را مجبور به ترك فعلى نماييم. به عبارت ديگر ، اسباب سلبى و شرايط عدمى در مقايسه با امور ايجابى و ثبوتى ، در نزد ما از اهميت كم ترى براى رسيدن به هدف برخوردارند. مثلاً، براى دست يابى به كمالات معنوى ، بيش تر به واجبات و مستحبات مبادرت مى كنيم تا تركِ مكروهات و محرمات.

در كتاب شريف نهج البلاغه كه حاوى سخنان نغز و حكيمانه حضرت على عليه‏السلام مى ‏باشد ، مساله ايمان از جايگاه و اهميت ويژه ‏اى برخوردار است و به جهات گوناگون آن پرداخته شده است كه در اين نوشتار به نمونه ‏هايى از آن اشاره مى ‏شود :
فضيلت ايمان ، اقسام ايمان ، پايه‏ هاى ايمان ، نشانه ‏هاى ايمان ، آفت ايمان ، عوامل تقويت ايمان

دانستیم سعادت جاودان بر پایه ایمان و عمل صالح استوار است و از این رو، ایمان اصل و عمل صالح (تقوا) فرع به شمار می ‏رود و حتی می ‏توان یکی را (ایمان) علت دیگری (عمل صالح) دانست. ایمان چونان چشمه ‏ای است که از دل می ‏جوشد و در جوارح جاری می ‏گردد و به شکل اعمال نیک ظاهر می‏ شود. از این رو می‏ توان گفت میوه تقوا را باید از شاخه ایمان بر گرفت. ایمان که یک عمل اختیاری قلب است ، مراتبی دارد و شدت و ضعف می ‏پذیرد. از این رو ، باید عوامل پیدایش ، تضعیف و تقویت آن را بشناسیم تا ایمان را در خود پدید آوریم و از آفات آن بپرهیزیم و در تقویت آن بکوشیم.

از نظر فقهى ، كفر بر دو قسم است : اعتقادى و عملى ، كفر اعتقادى بى اعتقادى به اصول عقايد است كه يا از ابتدا وجود ندارد و يا پس از اعتقاد ، زايل مى شود كه از آن به «ارتداد» تعبير مى ‏كنند. گاهى نيز اعتقاد قلبى ندارد اما در ظاهر ، اعتقاد واقعى ‏اش را بروز نمى ‏دهد. در اين صورت ، در اعتقاد گرفتار كفر باطنى مى ‏شود. البته كفر باطنى با اسلام ظاهرى قابل جمع است. آنچه در اين بحث مد نظر است كفر عملى است : ارتكاب گناه يا ترك واجب ...

بنابر آيات و روايات، صفات مؤمن ، سه نوع است : معنوى ، انسانى ، مادى.
معمولا كاربرد كلمه «صفت» در مورد انسان ، ناظر به امور درونى است. بنابراين معنا ، صفات مؤمن به دو بخش معنوى (الهى) و انسانى تقسيم مى ‏شود ، صفاتى چون : توكل، رضا و تسليم از قسم اول به شمار مى ‏آيد. حالاتى چون : سخاوت ، عفو و بخشش ، وفاى به عهد و جز آن ، از قسم دوم محسوب مى ‏شود. اين معانى ، از سنخ حالات درونى آدمى است كه صفات هم ناميده مى ‏شود. اعمال خارجى انسان را صفات نمى‏ گويند. البته ، صفات وقتى به ظهور آمد به اعضا و جوارح نيز سرايت مى ‏كند.
تعداد صفات مؤمن بسيار است و براى بر شمردن كامل آن نيز بايد به آيات و روايات مراجعه كرد. ما در اينجا ، فقط به مهمترين اين صفات اشاره مى ‏كنيم ، شايان ذكر است كه صفات انسانى آن گاه كه از صفات معنوى و الهى ناشى شود مى ‏تواند پشتوانه منطقى محكمى داشته باشد وگرنه بدون اعتقاد به‏ جنبه‏ هاى معنوى ، صفات انسانى توجيه ناپذير و بى پشتوانه است.
در اين مبحث از اعمالى سخن مى‏ رود كه از درون نشأت مى ‏گيرد.

آثار فردی ایمان :
لذت معنوى و انبساط روحى ، تغيير نگرش ، آرامش روح ، رضامندى از حق و خود مقصر انگارى ، احساس عزت و غلبه
آثار اجتماعى ايمان :
تحكيم وحدت ، استقرار عدالت اجتماعى ، مقابله با فساد و انحراف

بر اساس سخنان آن حضرت كرامت انسانى زير بناى بسيارى از مراتب بالاى انسانى است و اساس ترقى و تكامل انسان به حساب مى ‏آيد. آن حضرت مى ‏فرمايند : «كسي كه داراى كرامت نفس باشد شهوات در پيش او بى ارزش خواهند بود».

در احادیث معتبره بسیار وارد شده است که رحم (1) در روز قیامت چنگ در عرش الهی می‏زند و می ‏گوید : پروردگارا هر که مرا در دنیا صله کرده است (گرامی داشتن) ، تو امروز او را به رحمت‏ خود وصل کن و هر که مرا قطع کرده است، در دنیا تو امروز او را از رحمت‏ خود قطع کن. در احادیث‏ بسیار منقول است که نیکی با خویشان کردن باعث قبولی اعمال است و مال را زیاد می ‏کند ، بلاها را دفع می‏کند، عمر را دراز می‏کند و حساب قیامت را آسان می‏کند.

اگر جسم آدمي به مراقبت ، پرورش و نيرومندي نيازمند است روح آدمي نيز به حفاظت و صيانت و تكامل و رشد نياز دارد. اگر جسم خود را در لباس مي پوشانيم و در هر محيطي قرار نمي دهيم قصد محدود كردن آن را نداريم بلكه به جهت حفظ بهتر آن، چنين مي كنيم و اگر روحمان را از آفات و آسيب ها محافظت مي كنيم براي آن است كه آلودگي ها و پستي ها دامن آن را نيالايد. اين گونه صيانت از قلب و روح را «تقوا» ناميده اند. تقوا از ماده «وقايه» عبارتست از «محافظت چيزي از هر چه كه به آن زيان مي رساند و تقوا يعني حفظ نفس از آنچه بيم آن مي رود.» از سالكي پرسيدند كه «تقوا چگونه است ؟» گفت: «هرگاه در زميني وارد شدي كه در آن خار وجود دارد چه مي كني؟» گفت «دامن برمي گيرم و خويشتن را مواظبت مي نمايم.» گفت: «در دنيا نيز چنين كن كه تقوا اين گونه است» ...

توبه، به معناي بازگشت از گناه است ؛ ولي در آيات و روايات، توبه به خداوند نيز نسبت داده شده و يكي از نام هاي او «تواب» است. در اين صورت ، توبه به مفهوم بازگشت خداي متعال از غضب خويش به رحمت است. حقيقت توبه داراي سه ركن است ...

هدايت ، شناخت راه مستقيمى است كه آدمى را به طرف پروردگار رهنمون مى كند و او را به اطاعت از اوامر الهى سوق مى دهد . خداوند وقتى اين عالم را خلق كرد و بنى آدم را در آن جاى داد، ناگزير هاديان بزرگ براى هدايت خلقش فرستاد، و كتابهاى آسمانى نازل فرمود تا خلائق به صراط مستقيم بروند و از لغزش و انحراف در امان باشند.

عنصر ديگر موعظه ‏اى نهج البلاغه ‏«زهد» است.در ميان عناصر موعظه ‏اى ، شايد عنصر زهد بعد از عنصر تقوا بيش از همه تكرار شده باشد. زهد مرادف است ‏با ترك دنيا. در نهج البلاغه به مذمت دنيا و دعوت به ترك آن زياد بر مى‏ خوريم. به نظر مى ‏رسد مهمترين موضوع از موضوعات نهج البلاغه كه لازم است‏ با توجه به همه جوانب كلمات امير المؤمنين تفسير شود، همين موضوع است و با توجه به اينكه زهد و ترك دنيا در تعبيرات نهج البلاغه مرادف يكديگرند ، اين موضوع از هر موضوع ديگر از موضوعات عناصر نهج البلاغه زيادتر درباره ‏اش بحث‏شده است.
بحث‏ خود را از كلمه‏ «زهد» آغاز مى ‏كنيم ...

انسان در جهان بينى قرآن ، علاوه بر هدايت بيرونى و تشريعى ، از سوى هدايت فطرى و درونى نيز به راه رشد و كمال دلالت و راهنمايى شده است. آفريدگار حكيم در آفرينش انسان با الهام فطرى ، وى را به قوا و نيروهايى مجهز كرده است كه از درون مى تواند در مسير سعادت قرار گيرد. ملكات فاضله ، سرمايه هاى ذاتى هستند كه خداوند متعال به انسان الهام و تعليم كرده است و از او خواسته تا اين گوهرهاى نهادى را حفظ و نفس خود را از آلودگى با فجور و رذائل پاك و تزكيه كند. يكى از اين سرمايه ها و ارزش هاى انسانى حياء و شرم است. حياء برخاسته از فطرت انسان و معيار و ملاكى براى انسانيت و رشد كمال اوست و در وجدان اخلاقى هر انسانى نهفته است. در اين بخش با ارائه روايات ، به بيان اهميّت و حساسيت اين سرمايه نيكوى فطرى ، در شكوفايى كمال و سعادت انسان مى پردازيم.

اگر حياء شكل و قالبى داشت ، همانا وجود حضرت امام حسين (ع) بود.» ... صفتى است نهادى در انسان ، برگرفته و متناسب با عزت و شرافت او كه در برابر امورى كه به سبب پستى ، زشتى ، حـــــقارت يا نقص ، منافات با حرمت و عزت او يا طرف مقابل دارد، حالت گرفتگى ، جمع شدن و عقب نشينى در نفس ايجاد مى كند. اين حالت انفعال در خيلى موارد همراه خجالت است. خجالت حالت سستى ، سرگشتگى و سرگردانى ، واماندگى ، اضطراب و تـــــحير را گويند كه در اثر شرم پديد مى آيد.

بهترين كارها اميد و ترس به خداوند را به حد اعتدال داشتن است ....

فضيلت دعا كردن براى حضرت حجّت عجّل اللّه تعالى فرجه الشريف :
اينك مى گويم : اگر دعا براى برادران دينى اين همه فضيلت دارد، پس ‍ فضيلت دعا براى سلطان و فرمانروايى كه سبب هستى و وجود توست. و تو معتقدى كه اگر او نبود ، خداوند نه تو و نه هيچ كس از مكلّفين زمان او و تو را نمى آفريد و اينكه لُطف الهى به وجود او - صلوات اللّه عليه - سبب تمام آنچه كه تو و غير تو در آن قرار داريد مى باشد و وسيله تمامى خيراتى است كه بدان نايل مى گرديد، چگونه خواهد بود ؟
پس مبادا و مبادا كه تا حدّى كه امكان دارد خود و يا احدى از خلايق را در دوست داشتن و دعا نمودن ، بر او مقدّم كنى. و نيز هنگام دعا كردن براى آن مولاى عظيم الشان حضور قلبى و زبانى داشته باش .
و مبادا گمان كنى كه علّت ذكر اين مطلب براى آن است كه آن بزرگوار به دعاى تو احتياج دارد. بسيار دور است ، بسيار دور است ، اگر چنين اعتقادى داشته باشى ، در اعتقاد دوستى ات مريض و بيمارى ؛ بلكه اين را براى آن گفتم كه حقّ بزرگ و احسان گرانبار حضرتش را بر تو بشناسانم.

در روايت آمده كه : امام صادق (ع) كف دستان مباركش را به سوى آسمان گشود و فرمود رَغْبت اين است ، و پشت كف دستان خويش را به سوى آسمان قرار داد و فرمود: رَهْبت اين است و انگشتان شريف خويش را به سمت راست و چپ حركت داد و فرمود : تَضَرُّع اين است و تنها يك انگشت خود را بالا و پايين برد و فرمود : تَبَتُّل اين است و دستش را در برابر صورت مباركش به سمت قبله دراز كرد و فرمود : اِبْتِهال اين است. سپس فرمود : تا قطره اشك بر صورتت جارى نگشته ، ابتهال مكن.

شايسته است دعا كننده در حال دعا توجّه داشته باشد كه وى مملوك خداوندگار توانا و قاهرى است كه بر او آگاهى و اشراف دارد و اينكه بنده هيچگاه بى نياز از مولايش نبوده و هيچ زمانى نيست كه خواسته اى از او نداشته باشد. و نيز توجّه داشته باشد كه خداوند - جلّ جلاله - كه مالك همه چيز اوست ، داراى بزرگترين جلالت و بزرگى و شكوه و والايى است و وى كه بنده اوست ، در پست ترين مرتبه فرو مايگى و پستى و كاستى قرار دارد و از سويى اصل و خاستگاهش به ترتيب مراحل آفرينش از خاك و گِل و گل سياه بدبوى متغيّر و آب پست است و از سوى ديگر دستش از ناحيه زندگانى و وجود و تندرستى و تدبير اصول سعادتمندى در دنيا و آخرتش ، خالى است.

در روايتى آمده كه فضالة به واسطه معاوية بن عمّار [يا: فضالة بن معاوية بن عمّار] مى گويد : به امام صادق (ع) عرض كردم : دو نفر در يك لحظه شروع به خواندن نماز مى كنند، يكى در نماز قرآن مى خواند و قرائتش ‍ بيشتر از دعاست و ديگرى دعايش افزون از تلاوت قرآن و در يك لحظه نماز را به آخر مى رسانند ، كداميك از اين دو افضل و برتر است ؛ حضرت فرمود : هر دو فضيلت دارد ، هر دو زيباست. وى مى گويد : عرض كردم مى دانم كه هر دو زيبا است و فضيلت دارد ؛ كدام برتر است ؟

اين فصل چندين فايده از فوايد دعا را دربردارد :
نخست اينكه دعا، محبوبترين اعمال در نزد خداوند - جلّ جلاله - است. چنانكه در روايتى آمده كه امام صادق (ع) به نقل از پدر بزرگوارش فرمود كه على ّ(ع) فرمود : محبوبترين اعمال نزد خداوند سبحان در روى زمين ، دعا و برترين عبادت ، عفّت و پاكدامنى است.
دوّم اينكه : دعا، انسان را از گزند دشمنان و مخالفان رهايى بخشيده و درهاى روزى را به روى او مى گشايد. چنانكه روايت شده امام جعفر صادق (ع) به نقل از پدر بزرگوارش ‍ فرمود كه رسول اللّه (ص) فرمود : آيا شما را راهنمايى ننمايم بر جنگ افزارى كه شما را از دشمنانتان نجات داده و روزى هايتان را افزون گرداند ؟ عرض كردند: بله. فرمود : شب و روز پروردگارتان را بخوانيد ، زيرا به راستى كه دعا ، سلاح و جنگ افزار مومنان است.

خداوند - جلّ جلاله - مى فرمايد : بگو : اگر دعايتان نبود، پروردگارتان چه اعتنايى به شما داشت ، زيرا مسلّماً شما تكذيب نموديد، و لذا تكذيبتان همواره ملازم شما خواهد بود.
خداوند در اين آيه شريفه براى مخاطبَين آن هيچ جايگاه و مقامى در صورتى كه دعا نداشته باشد، قرار نداده ؛ بنابراين ، از اين كلام فهميده مى شود كه جايگاه و منزلت انسان در نزد خداوند - جلّ جلاله - به اندازه دعا و ارزش او به قدر اهتمام به مناجات و خواندن اوست .

بررسی ضرورت دعا از نظر عقلی و نقلی

مقاله ایی کوتاه و مفید درباره شرایط دعا ، زمان دعا و ...

يكي از معجزات رياضي قرآن كريم، شيوه اي است كه در آن رقم 19 با شيوه عدد شناسي در آيات به رمز در آورده شده است. اين رقم در آيه 30 سوره مدثر مورد تاكيد قرار گرفته است : «بر آن آتش نوزده تن موكلند.» و همچنين در آيات مختلف قران نيز رمزگذاري شده است. كه در ادامه به آنها اشاره شده است.

گرچه عواطف انسانى و مسايل حق شناسى به تنهايى براى رعايت احترام به پدر و مادر كافى است ولى از آنجا اسلام حتى در مسايلى كه هم عقل در آن استقلال كامل دارد و هم عاطفه آن را به وضوح در مى يابد, سكوت روا نمى دارد بلكه به عنوان تأكيد هم كه شده در اينگونه موارد دستورات لازم را صادر مي‌كند. در مورد احترام والدين آنقدر تأكيد كرده است كه در كمتر مسأله اى ديده مى شود و در اكثر موارد بعد از اينكه دستور داده به اينكه ستايش نكنيد مگر خداى واحد را, احترام آنها را بلافاصله ذكر مي‌كند ...

در كافى به سند خود از عبد الله بن سنان روايت كرده كه گفت‏از امام صادق (ع) شنيدم مى ‏فرمود : يكى از گناهان كبيره عقوق والدين، و يكى ديگر نوميدى ازرحمت ‏خدا،و يكى ايمنى از مكر اوست، و روايت ‏شده كه از هر گناهى بزرگتر شرك به خدا است. (اصول كافى، ج 2، ص 278، ح 4)
و در كتاب فقيه درحقوقى كه از امام زين العابدين (ع) روايت كرده فرموده: بزرگترين حق خدا بر تو اين است كه اورا بپرستى، و چيزى شريكش نسازى كه اگر اينكار رابه اخلاص كردى خداوند حقى براى تو برخود واجب مى ‏كند، و آن اين است كه امور دنيا وآخرتت را كفايت مى‏ كند.

اخلاص عبارت است از خالص ساختن و پاك سازى قصد از غير خدا؛ در نتيجه كسى كه اطاعت يا عبادت مي‌كند، اگر به قصد ريا ، يعنى نشان دادن به مردم و كسب قدر و منزلت در نزد آن ‌ها عبادت كند ، رياكار مطلق و حتى از ذره ‌اى اخلاص بي‌بهره است.
اگر به قصد قربت باشد ، ولى با آن ، اهداف دنيوى ديگرى غير از ريا نيز همراه باشد ، اگرچه به او رياكار نمي‌گويند ، ليكن عمل او از اخلاص خارج است. اگر عمل او از همه اهداف و اغراض دنيوى خالى باشد و فقط جهت محض تقرب به خداوند متعال باشد، چنين شخصى مخلص و عملش خالص است.

چند حکایت زیبا در باب اخلاص مولای متقیان ، امام علی (ع)

شیعیان منع از تدوین حدیث را به هیچ انگاشتند و به تبعیت از ائمه خود، نوشتن حدیث را رونق بخشیدند. بسیاری از كتاب هایی كه توسط شیعیان به نگارش در آمده است، در طول زمان از بین رفته و جز نامی از آنها باقی نمانده است ولی بسیاری از مطالب آن كتب به كتاب‌های باقیمانده شیعه، انتقال پیدا كرده است. اكنون به ذكر كتب اولیه شیعه، كه معمولاً از بین رفته‌اند و مؤلفان آنها می‌پردازیم و در ادامه، اصول اربعمائه را بیشتر خواهیم شناخت.

سخت‌گیری عمر باعث عدم تدوین حدیث و عدم نقل آن شد. این سیره خلیفه دوم همانند سایر روش‌های او، بعد از او هم ادامه پیدا كرد و نوشتن حدیث در بین مردم رواج نیافت. خود خلیفه و یا طرفداران او دلایلی برای این اقدام خلیفه بیان كرده‌اند كه به بررسی آنها می پردازیم. سر فصل های مقاله :
ترس از اختلاط قرآن با حدیث ، ترس از ترك قرآن و مشغول شدن به كتب دیگر ، حافظه ، انسان را مستغنی از كتابت می‌كند ، اكثر اصحاب پیامبر صلّی الله علیه و آله قادر به كتابت نبودند ، نهی پیامبر صلّی الله علیه و آله از نوشتن حدیث ، جلوگیری از تدوین حدیث، عملی سیاسی بوده است و برای منع از نشر فضائل امام علی علیه السّلام ، حضرت فاطمه علیهما السّلام و سایر اهل بیت بوده است.

در مقدمه بحث، لازم است كه چند مطلب را بيان كنيم و بعد درباره ارزش حديث و علم حديث در شريعت خاتم الانبيا و تاريخ حديث در دو مكتب (مكتب اهل بيت و مكتب خلفا) بحث كنيم. سر فصل های مقاله :
پيوند وحى و حديث ، وحى قرآنى و وحى بيانى ، سرگذشت حديث پيامبر ، عمر با حديث پيامبر (ص) چه كرد ؟ ، حديث پيامبر در خلافت على (ع) و معاويه ، حديث پيامبر در مكتب اهل بيت (ع) ،

از اهم مباحث علوم حديث شناخت راويان و محدثان، و اطمينان يافتن از نام و نشان و طبقه و ميزان وثاقت و درايت و تقوى و صلاحيت آنها است، تا روايت صحيح از ضعيف شناخته شود، و راه جعل و تحريف و تدليس و تصحيف مسدود گردد، و از كسانى اخذ حديث شود كه شايستگى تحمل و نقل كلمات مقدس خاندان وحى را داشته باشند، و به امانت‏دارى و درست كارى شناخته شوند. به همين جهت است كه از زمان هاى قديم، و اندكى پس از تدوين حديث، نياز به اين علم كاملا احساس گرديد، و دانشوران به تأسيس قواعد و اصول آن همت گماشتند، و كتابهاى زيادى در زمينه مشيخه و رجال تأليف كردند، چنان كه در كتب درايه نيز شرايط و ضوابطى را براى راويان و چگونگى جرح و تعديل و توثيق و تضعيف، تعيين نموده‏ اند و مبانى مختلفى در اين باره اظهار داشته ‏اند ...

درباره زندگانی حارٍث بن مغیره به همراه مجموعه احادیث روایت شده از ایشان ... ابوعلي حارث بن مغيره نصري ، عالمي وارسته ، شخصيتي قابل اعتماد و راوي بزرگوار احاديث بود. او همزمان با سه تن از پيشوايان بزرگوار دين و در روزگار حكومت ننگين خلفاي مرواني و عباسي زندگي مي‏ كرد. هر چند از زمان و مكان ولادتش آگاهي كامل نداريم ؛ ولي ، باتوجه به اينكه رجال نويسان او را از ياران امام محمد باقر عليه‏السلام شمرده ‏اند و شروع امامت آن حضرت سال 95 هجري بوده و مرحوم نجاشي (3) او را از اهالي بصره دانسته ، به احتمال زياد مي ‏توان گفت : حارث بن مغيره در اواخر سده اول هجري در شهر بصره (4) پاي به عرصه وجود نهاد.

در كنار آيات قرآني و احاديث معصومين (ع) ، سخنان مذهبي ديگري هم هست كه اصطلاحا به آنها «حديث قدسي» گفته مي شود و آنها عبارتند از جملاتي كه توسط معصوم از خداوند نقل مي شود ، ولي جزء قرآن نيست. اينگونه احاديث به خاطر انتساب آن به مقام قدس خداوندي (حديث قدسي) ناميده مي شود.
با بررسي اين نوع احاديث ، معلوم مي شود كه اينها بيشتر ، موعظه ها و كلمات حكمت آموزي است كه خداوند به وسيله آنها بندگان خود را ارشاد و راهنمايي كرده است ، سبك و سياق آنها غالبا عاطفي است و كلمه «عبدي» (بنده من) در آنها زياد به چشم مي خورد كه اشاره به عنايت خاص خداوند بر بندگان خويش است كه آنان را به خود نسبت مي دهد و رابطه عاطفي با آنها برقرار مي كند.

بسيارى از دانشمندان شيعه دوازده امامى كتاب هاى «اثبات‏» و «مشيخات‏» را به رشته تحرير در آوردند تا اسانيد خود را به مؤلفان كتابهاى چهارگانه و ديگر مؤلفان شيعى برسانند و بزرگترين كتاب در اين زمينه كتاب «خاتمة - المستدرك‏» تاليف شيخ ميرزا حسين نورى - در گذشته به سال 1320 ه.ق - است كه به حكم تاخر ، كامل ترين و بزرگ ترين كتاب در اين خصوص است و من با استناد به گفته شاعر مى ‏گويم :
اگر شما دقيقا همانند آنان نيستيد ، لا اقل به ايشان تشبه جوييد ، كه تشبه جستن به بزرگان ، خود موجب رستگارى است.

چند حدیث درباره اهمیت و فضیلت و ارزش یادگیری حدیث

علوم حديث معنوى و دينى است و بايد در اخذ و تعليم و كتابت و نشر آن پاكيزگى ظاهر و باطن و خلوص نيت و پرهيز از اغراض مادى و دنيوى كاملا رعايت شود و سزاوار است احاديث مربوط به عبادات و سنت هاى دينى را كه زينت علم و مايه ثبات و استقرار آن است عمل نمايد چنان كه از امام صادق (ع) روايت شده كه فرمود : «هر گاه عالم به علم خويش رفتار نكند ، پند و اندرزش از دلها فرو مى ‏غلطد همان طور كه دانه ‏هاى باران از سنگ صاف فرو غلطد.» (الكافى، 1/44)

جرجى زيدان مى ‏گويد : «همين كه مسلمين در صدد فهم معانى قرآن برآمدند ، طبعا به درك معانى گفته‏ هاى حضرت رسول صلى الله عليه و آله و سلم احتياج يافته تا با فهم معانى احاديث نبوى ، معانى قرآن را بهتر درك كنند. و البته احاديث نبوى از صحابه روايت مى‏ شد ، چه كه آنان از پيغمبر اكرم آن را شنيده و حفظ كرده بودند و مسلمانان براى فهم احاديث ‏به صحابه رجوع مى ‏كردند. ولى چون مسلمانان به كشورگشايى مشغول شدند صحابه پيغمبر كه از سران مهاجرين بودند در ممالك مختلف متفرق گشتند. از آن رو هر كس كه مى ‏خواست‏ حديث يا احاديثى از پيغمبر اكرم بداند ناچار به دنبال صحابه به ممالك مختلف و نقاط مختلف مى‏ رفت و چه بسا كه يك حديثى را فقط يكى از آن صحابه از حضرت رسول شنيده بود و ديگران آن را نمى ‏دانستند. پس كسى كه دنبال جمع‏ آورى و فرا گرفتن احاديث‏ بر مى ‏آمد ناچار به مكه و مدينه و بصره و كوفه و مصر و رى و ساير شهرها مى ‏رفت ، در هر نقطه ‏اى علم و حديثى مى ‏آموخت. اين همان است كه مسلمانان آن را «رحله‏» در طلب علم مى ‏نامند.»

در این مقاله به تعریف مهمترین اصطلاحات حدیثی پرداخته شده است :
صحابه ، تابعین ، مخضرم ، نواب اربعه ، سند ، اسناد ، متن ، وجه و طریق ، مسند ، محدث ، حافظ ...

سر فصل های مقاله :
عظمت قرآن ، حقيقت احترام به قرآن ، قرآن از ديدگاه روايت ، توجّه پيشوايان به قرآن و انس با آن.
... نظر به اين كه حقيقت قرآن ، كلام الله است و از اين جهت از توحيد افعالي الهي نشأت مي‏ گيرد ، مقام بسيار ارجمندي دارد كه در مقايسه با عترت ، گرامي ‏تر است. از اين رو در وصيت معروف رسول خدا (ص) آمده : « من در ميان شما دو يادگار گران قدر را مي ‏گذارم كه اگر از اين دو پيروي كنيد ، هرگز بعد از من گمراه نخواهيد شد و اين دو قرآن و عترت من هستند كه از همديگر جدا نشوند تا در قيامت در كنار حوض كوثر نزد من آيند ، بنگريد كه چگونه اين دو را جانشين من خواهيد كرد.» ...

پيامبر اكرم (ص) فرمود : «من دو چيز گرانمايه در ميان شما به يادگار مي ‏نهم : كتاب خدا و خاندانم. اين دو هرگز از يكديگر جدا نمي ‏شوند تا آنكه در قيامت كنار حوض كوثر بر من وارد آيند.» اين حديث به حديث ثقلين معروف شد و تمام فرقه‏ هاي مسلمين آن را در كتب معتبر خويش نقل كردند ؛ اما به فرموده خميني كبير «خودخواهان و طاغوتيان قرآن كريم را وسيله‏ اي ساختند براي تداوم بخشيدن به حكومت هاي غاصب و ضد قرآني خويش و مفسران حقيقي قرآن و آشنايان به حقايق آن را ، كه سراسر قرآن را از پيامبر اكرم (ص) دريافت كرده بودند ، با بهانه ‏هاي گونه‏ گون عقب زدند و با توطئه كثيف خود ، در حقيقت قرآن را از صحنه خارج كردند.» ممكن است بپرسيد : آيا فهم قرآن تنها در توان معصومان (عليهم السلام) است و ديگر مردم حق ندارند ، بدون مراجعه به روايات اهل بيت ، از قرآن بهره گيرند ؟

امام كاظم (ع) قرآن ناطق و از ثقلين است و ارتباط آن حضرت با كتاب الهي از زاويه ‏هاي گوناگون تفسير و علوم قرآن قابل بررسي است اينك در اين مجال و به اهتمام آن بزرگوار به تلاوت قرآن و ثواب تلاوت مي ‏پردازيم.

اولين گام هر نوع ارتباط با قرآن شناخت آن است. فرض كنيد تلفني مي‏ خريد كه مجهز به پيغام‏ گير است و مي ‏توانيد با آن نمابرهاي خود را نيز ارسال كنيد. اين‏كه شما بدانيد اين تلفن چيست و چه توانايي‏هاي دارد در چگونگي استفاده شما از آن بسيار موثر است. اگر شما همان تلفن را بخريد ولي از امكان ارسال نمابر آن باخبر نباشيد طبيعي است كه هيچ‏گاه انتظار ارسال نمابر را از آن نداريد و بالطبع نمي ‏توانيد از تلفن خود به خوبي استفاده كنيد. ارتباط با قرآن نيز دقيقاً پيرو همين قاعده يعني شناخت آن است. " قرآن‏ شناسي " عنوان مجموعه بحث ‏هايي است كه مي‏ خواهد معرفي‏ هاي مختلف از قرآن را عرضه كند ، چرا كه هرگونه معرفي از قرآن ، تأثيري مستقيم بر نحوه ارتباط با آن خواهد گذاشت.

آنچه از بيانات مختلف ائمه اهل بيت (ع) بدست مي آيد اينست كه در قرآن مجيد متشابه بمعنى آيه‏اى كه مدلول حقيقى خود را به هيچ وسيله‏ اى به دست ندهد وجود ندارد. بلكه هر آيه ‏اى اگر در افاده مدلول حقيقى خود مستقل نباشد به واسطه آيات ديگرى مي توان بمدلول حقيقى آن پى برد و اين همان ارجاع متشابه است‏ به محكم ؛ چنانكه آيه: «الرحمن على العرش استوى‏» (1) ترجمه : خدا بر تخت ‏خود قرار گرفت» ...

روزى كه رسول خاتم(ص) دو وزنه سنگين و دو ميراث گرانبها (قرآن ‏وعترت) را به مردم معرفى كرد و براى نجات از گمراهى، تمسك به‏«ثقلين‏» را توصيه فرمود، اهل ‏بيت‏ خويش را نيز به عنوان قرآن ‏شناسان خبير معرفى كرد، تا پس از او، امت از ائمه الهام بگيرند و شاگردى عترت را با افتخار بپذيرند.صادق آل محمد(ص)، در باره حبل المتين قرآن و شيوه بهره ‏گيرى ازآن و جايگاه كلام الهى، سخنان بسيارى دارد كه در اين نوشته‏ به اختصار به برخى از محورهاى تعاليم و توصيه ‏هاى حضرتش اشاره‏ مى ‏كنيم، باشد كه جامعه قرآنى و ولايى ما، از حضرت صادق(ع) سرمشق ‏بگيرد و از سرچشمه هدايت قرآنى، جان عطشناك خويش را سيراب ‏سازد.

اين نوشتار بسيار كوتاه، به سيره، رفتار و تعامل حجّت هشتم الهى، حضرت رضا عليه السلام با قرآن پرداخته و گزارشى ناتمام از سيره قرآنى امام رضا عليه السلام ارائه مى دهد. گرچه در اين گستره ، گزارش ‏هاى حديثى و تاريخى ، بسيار اندك است. ولى همين اندك كه خوشبختانه در منابع دست اول ، به چشم مى ‏خورد و به يادگار مانده ، به عنوان بهترين رهيافت ، تقديم به دوستداران قرآن مى ‏شود.

در اين بحث به نقش و جايگاه اهل‌بيت در تفسير قرآن پرداخته شده است. بحث‌هاي اصلي در چهار محور مورد توجه قرار گرفته است : محور اول : در اين قسمت جايگاه و اعتبار اهل‌بيت در تفسير قرآن ، از چهار منظر قرآن ، پيامبر ، صحابه و تابعين و بالاخره مفسران و دانشمندان علوم قرآني بررسي شده است و اين نتيجه به دست آمده است كه اهل‌بيت از اعتبار بسيار بالايي در تفسير قرآن برخوردارند. محور دوم : در اين قسمت روش‌هاي تفسيري به بحث گذاشته شده است و ضمن تبيين آنها به نقش و جايگاه اهل‌ بيت در پيدايش اين روش ‌ها و تكامل آنها تبيين گرديده است و در آخر هم تفسير قرآن به قرآن به عنوان روش مورد نظر آنان استخراج شده است و به دو شبهه‌ي مطرح شده پيرامون اين روش هم پاسخ داده شده است. محور سوم : در اين محور گرايش‌هاي تفسيري مورد بررسي و ارزيابي قرار گرفته است و ضمن تبيين اين گرايش‌ها با مصداق‌هاي مشخص ، به نقش اهل‌بيت پرداخته شده است. محور چهارم : در اين قسمت اشاره‌ي گذرا به دو بحث مهم باطن قرآن و تأويل قرآن گرديده است و نقش اهل‌بيت در آنها مورد بررسي واقع شده است. در پايان هم نتيجه‌گيري از كل بحث صورت گرفته است.

چند حدیث از امام باقر که در آن به تفسیر آیات قرآن پرداخته اند :
امام باقر(ع) در باره‏اين آيه مى ‏فرمايد :
هيچ بنده مومنى نيست مگر آنكه در قلبش يك نقطه سفيد (ونورانى) وجود دارد، پس آنگاه كه از وى گناهى سرزند، در ميان‏ آن نقطه سفيد، نقطه سياهى ايجاد مى ‏گردد. پس اگر توبه كند، آن ‏سياهى رخت ‏بر مى ‏بندد و اگر در گناهان غوطه ‏ور گردد، بر سياهى ‏افزوده مى ‏شود تا آنكه تمام سفيدى را مى ‏پوشاند. وقتى سفيدى ‏پوشانده شد، دارنده چنين دلى ديگر هرگز روى سعادت را نخواهد ديد و اين است معناى سخن خداوند كه مى ‏فرمايد: (كلا بل ران على ‏قلوبهم ما كانوا يكسبون)

قرآن در آغاز سوره بقره ، مردم را نسبت به پذيرش آيين اسلام به سه گروه تقسيم مي‏ كند و مجموع بحث او درباره اين سه گروه در آيه بيستم از سوره پايان مي‏ پذيرد. اين سه گروه عبارتند از : 1. متّقيان و پرهيزگاران. گفتگوي او درباره اين گروه در آيه پنجم به پايان مي ‏رسد. 2. كافران. كساني كه درست نقطه مقابل گروه متقيان می ‏باشند و بحث او درباره اين گروه در آيه هفتم ، به پايان مي ‏رسد. 3. منافقان و گروه دوچهره. كساني كه به ظاهر ايمان آورده و در باطن ، جزء كافران می ‏باشند و حكم ستون پنجم در ميان مسلمانان را دارند. بررسي قرآن درباره اين گروه از آيه هشتم آغاز شده و در آيه بيستم پايان مي ‏يابد.

... بيش از هزار و چهارصد سال از نزول قرآن كريم مي‏ گذرد. مردم مسلمان و علاقمند به خاندان رسالت و ولايت سوره مباركه كوثر را خوانده و مي‏ خوانند ميليون‏ ها بار قرائت شده و بسياري از مردم آن را در نماز چون خود من خوانده و مي ‏خوانيم ولي تا دو سال پيش متوجه سرّي كه در سوره كوثر هست ، نبودم ، حتي نويسندگان ، مفسّران و محدّثان هم بدان اشاره ننموده ‏اند ؛ اما به بركات ارادت و محبت به كوثر رسالت آن نكته بر قلبم الهام شد و آن را به عنوان هديه به يكي از فرزندان شايسته زهرا (س) يعني مقام معظم رهبري آية ‏اللّه‏ خامنه ‏اي كه خود از ميوه‏ هاي كوثر پر خير و بركت است ، تقديم داشتم. شنيده ‏ام كه مورد توجّه قرار گرفت و دعا فرمودند.

قرآن , سوره ۳ , آيات ۳۱ و ۳۲ : بگو اگر خدا را دوست داريد از من پيروى كنيد تا خدا دوستتان بدارد و گناهان شما را بر شما ببخشايد و خداوند آمرزنده مهربان است ؛ بگو خدا و پيامبر [او] را اطاعت كنيد پس اگر رويگردان شدند قطعا خداوند كافران را دوست ندارد.

در این مقاله کوتاه با استفاده از آیات قرآن ، علائم دعوت های شیطان مورد بررسی اجمالی قرار گرفته است.

از طرف ديگر مطالبي در قرآن است كه داراي پرسش ها و ابهام هاي فراوان است : 1. به نظر مي ‏رسد بعضي از آنها با علوم امروز سازگار نباشد. 2. و بعضي ديگر اگر هم با علوم در تضاد نباشد ، ولي از روي علم و فلسفه قابل اثبات نيستند و قدري هم پذيرفتنشان براي عموم مشكل است ، مگر براي اشخاصي كه ايماني قوي و استوار داشته باشند ؛ مطالبي مانند وحي و ملك و جن و گوش دادن شياطين در آسمان ها به اخبار غيب و رانده شدنشان به وسيله شهاب ثــــاقب (سنگ هاي آسماني كه مانند ستاره به نظر مي‏آيند و گاهي از مدار خارج مي ‏شوند و سقوط مي‏ كنند) و سحر هاروت و ماروت و داسـتان تخت بلــــــقيس و تأثير جادو «نفاثات في العقد» (سوره فلق ، 3) و تأثير چشم زخم. 3. و بعضي ديگر با وضع امروز بشر كه در اثر تحول جوامع بشـــري و زندگي اجتماعي و شـــرايط خاص آن پيش آمده ، قابل توجيه نيستند ، مانند : ترجيح مرد بر زن در مسأله ارث و ديه و شهادت و صاحب اختيار بودن مردان در امـر طلاق و مديريت منزل «الرجال قوامون علي النساء» ، (نساء ، 24) «للذكر مثل حظ الانثيين» (نساء ، 11)....

«تفسير به رأى» ، يكى از روش هاى مردود و مذموم در تفسير قرآن به شمار مى رود و دليل مذمّت احاديث اسلامى از اين كار خطراتى است كه براى مفسّر به دنبال دارد ، تا آن جا كه حتى ممكن است مفسّر قرآن را گرفتار انحراف در تفسير و آتش دوزخ نمايد. از اين رو ، شناخت اين روش تفسيرى براى مفسّران قرآن و احتراز از مصاديق آن از اهميت ويژه اى برخوردار است.
بيان اين نكته بجاست كه اگر روش تفسير قرآن را ، اعم از صحيح و غيرصحيح بدانيم ، روش تفسير به رأى در شمار روش هاى تفسيرى قرار مى گيرد ، اما اگر روش هاى صحيح و معتبر تفسير قرآن مقصود باشد ، آن گاه به صورت تسامحى به روش تفسير به رأى ، «تفسير قرآن» گفته مى شود ؛ زيرا در حقيقت ، اين روش مقصود آيات قرآن را كشف و بيان نمى كند ، بلكه رأى و نظر شخصى افراد را بيان مى نمايد ...

يكي از آفات بي ‏دقّتي و بي‏ احتياطي در تفسير ، گرفتار شدن به «تفسير به رأي» است كه بسيار خطرناك است. در هر كاري و هر علمي كه انسان وارد مي ‏شود ، چراغ به دست بودن شرط احتياط است چرا كه هرقدر احتياط كند ، كمتر اشتباه مي‏كند. مخصوصا در كارهاي مهم ؛ بالاخص در تفسير كلام خدا.
عظمت و اهميت كلام خالق يكتا مي‏ طلبد كه در تفسير آن كمال دقّت و بررسي اعمال شود. چرا كه اگر كلام ، كلام فردي از افراد بشر بود ، كار مفسّر خيلي آسان بود. اما وقتي سخن از كلام خدا به ميان مي ‏آيد ، بايد احتياط بيشتري به خرج داد تا از عهده اين كار خطير برآمد. لذا در اين مورد علما دو گروهند : گروهي مي ‏گويند نبايد كلام خدا را تفسير كرد چون تفسير كردن ؛ روايت كردن از خداست. گروهي هم معتقدند كه تمام قرآن بايد معنا و تفسير شود.